Sao mẹ cứ nhường hết miếng ngon rồi bảo mẹ không thích?

Mâm cơm nhà nào ở mình chắc cũng có chuyện này: mẹ gắp cái đùi gà bỏ vào bát con, còn mình thì gặm cái đầu cánh, hỏi thì mẹ bảo mẹ thích gặm xương. Con lớn rồi, muốn đưa mẹ đi khám thì mẹ gạt đi, mẹ có sao đâu, đừng tốn tiền. Mua cho mẹ cái áo thì mẹ cất vào tủ, bảo để dành. Tất nhiên đấy là lòng mẹ, tôi không cãi. Có điều sao mẹ cho thì được mà nhận thì nhất định không?

Mấy hôm nay tôi đọc bà Anne Carson (người vừa được Nobel Văn chương) thì gặp 1 người còn hơn cả mẹ mình. Người ấy tên là Simone Weil, nữ triết gia Pháp sinh năm 1909, mất năm 1943. Bà Carson không quen Weil (Weil mất trước khi bà Carson ra đời 7 năm), bà chỉ đọc sổ tay Weil để lại rồi viết về Weil trong cuốn Decreation in năm 2005.

Weil là người hễ thấy ai thiếu thì mình cũng không dám có. Tôi có đọc thêm tiểu sử thì biết hồi Thế chiến thứ nhất, lúc mới lên 5 lên 6, con bé nghe người lớn nói lính ngoài mặt trận không có đường để ăn, thế là nó nhất định không ăn đường nữa. Năm 1943 bà sang London làm việc cho phe kháng chiến Pháp. Bên Pháp lúc ấy dân vùng bị Đức chiếm chỉ được phát rất ít lương thực, bà ở London không ai bắt nhịn mà cũng chỉ ăn đúng ngần ấy. Bà mắc bệnh lao, bác sĩ bảo phải ăn nhiều mới khỏi, bà vẫn không chịu. Tháng 8 năm ấy bà chết, mới 34 tuổi.

Bà Carson viết rằng Weil cả đời khổ sở với chuyện ăn uông, rồi thêm 1 câu rằng nhiều phụ nữ cũng thế.

Trong cuốn Decreation có 1 vở kịch hát (phần 3, tên là Fight Cherries), bà Carson cho Weil với bố mẹ Weil lên sân khấu. Bà mẹ trong vở ấy suốt ngày dặn con gái, nhớ ăn tí thịt, nhớ quàng khăn, nhớ lọ mứt mẹ gửi. Bà còn dặn đừng đem bữa trưa của con cho người khác!

Nhà Weil thì con nhịn, mẹ dúi đồ ăn, ngược với nhà mình. Có điều cái nết thì y hệt, miếng ngon cứ phải vào bát người khác thì mình mới yên.

Weil có viết ra vì sao bà làm thế, bà Carson chép lại trong bài tiểu luận ở gần cuối sách.

Weil thấy mình là người thừa. Bà ví mình như kẻ thứ 3 vô duyên ngồi chen giữa 1 đôi đang yêu nhau, đáng lẽ phải biết ý mà đứng dậy đi chỗ khác. Bà viết: "Giá mà tôi biết cách biến mất".

Mẹ mình không viết ra được như thế, nhưng mẹ làm đúng như thế. Mẹ ăn rồi, mẹ thì cần gì, kệ mẹ, câu nào cũng là mẹ tự đứng dậy khỏi mâm để chồng con ăn cho ngon. Ở nhiều vùng quê, đàn bà con gái còn được dạy từ bé là phải ăn sau, phải ngồi mâm dưới.

Weil còn viết rằng con người khổ vì nhìn với ăn là 2 việc khác nhau, giá mà chỉ cần nhìn là đã như được ăn. Bà Carson giải thích là Weil mơ tới 1 chỗ mà người ta đứng xa nhìn món ăn thôi cũng thấy đủ. Thì mẹ mình vẫn nói đấy, nhìn con ăn là mẹ no rồi!

III

Nhường kiểu ấy thì mẹ phải nói dối. Mẹ không thích, mẹ ăn rồi, câu nào con cũng biết thừa là không thật, mà cả nhà vẫn làm như thật.

Con thì mắc nợ mà không trả được. Cuốn Red Doc (2013) của bà Carson mở đầu bằng 1 bà mẹ sắp đi mổ ngồi nói chuyện với con trai. Con hỏi có cần con đưa mẹ đi không, mẹ đáp không con ạ. Con nài thêm, mẹ bảo mẹ không đổi ý đâu. Tới lúc con đứng dậy về thì mẹ bảo cầm lấy mấy quả táo, loại con thích đấy. Con muốn đưa mẹ đi mổ thì mẹ không cho, mà táo mẹ đưa thì con phải cầm!

Tôi có đọc thêm nhà nhân học Pháp Marcel Mauss. Trong cuốn Luận về biếu tặng (in năm 1925), ông viết rằng ở xứ nào cũng thế, có người cho thì phải có người nhận, nhận rồi thì phải có lúc đáp lại, thiếu 1 khâu là 2 bên hết thân. Mẹ chỉ cho mà không nhận, nên con cái mua gì về cũng bị chê phí tiền, con lại thấy tủi.

Còn chính mẹ thì khổ. Năm 1998, 2 nhà tâm lý Mỹ là Fritz và Helgeson công bố nghiên cứu về những người hay lo cho người khác. Họ thấy ai lo cho người mà vẫn biết lo cho mình thì không sao. Còn người lo cho người tới mức bỏ mặc mình, cần gì cũng không dám mở miệng, thì hay buồn khổ hơn hẳn.

Theo tôi, mẹ khó nhận còn vì cả đời mẹ chỉ có 1 việc được làm chủ, ấy là chia thức ăn. Tiền thì chồng giữ, việc lớn thì chồng quyết, riêng miếng nào vào bát ai là do tay mẹ. Giờ con bảo mẹ ngồi yên để con gắp cho, con đưa đi khám, con trả tiền, thì khác gì lấy nốt việc ấy của mẹ.

Trước lúc rời nước Pháp, Weil đem hết sổ tay giao cho 1 người quen là ông Thibon. Bà dặn ông cứ lấy ý trong đó mà viết thành sách của ông. Thế nhưng ông Thibon không nghe, ông chép các đoạn hay ra, xếp thành sách rồi in tên Simone Weil lên bìa. Bây giờ sách bà được dịch ra khắp nơi. Muốn biến mất mà không xong!

Và ở mâm cơm nhà mình, mẹ gắp đùi gà cho con, con gắp trả, mẹ gắp lại, bố phải lên tiếng, thế là cả bữa cơm xoay quanh đúng cái người không muốn ai để ý tới mình. Con cái lớn lên đi xa, nhớ về mâm cơm nhà thì nhớ nhất cũng là cái đùi gà mẹ không ăn.

Bà Carson có 1 chùm thơ viết lúc mẹ bà đã già yếu (chùm Stops, in ở đầu cuốn Decreation). Trong đó có 1 dòng bà dặn mẹ ăn súp đi mẹ, dù lúc ấy đầu óc mẹ đang ở tận đâu.