LUẬN VỀ BIẾU TẶNG: Hình thức và lý do của sự trao đổi trong các xã hội cổ sơ- Cuốn sách ảnh hưởng lên hầu như tất cả những nhà dân tôc học, nhân học, xã hội học, ngữ học, tâm lý học, sử học, tôn giáo học, Đông phương học..... gần 1 thế kỷ qua. Nguyên tác: Essai sur le don. Forme et raison de l'échange dans les sociétés archaïques ("An essay on the gift: the form and reason of exchange in archaic societies") (1925) Công trình nổi tiếng bậc nhất trong ngành nhân học xã hội. Nó hấp dẫn người đọc đến mức nhà nhân học lừng danh Claude Lévi-Strauss đã phải thú nhận: “Ít người có thể đọc Luận về biếu tặng mà không cảm thấy cả loạt cảm xúc mà Malebranche đã miêu tả khi nhắc đến lần đầu tiên khi ông đọc Descartes: tim đập mạnh, đầu nóng lên, và tinh thần bị xâm chiếm bởi một xác tín còn chưa rõ lắm, nhưng mãnh liệt, là mình đang chứng kiến một sự cố quyết định của tiến triển khoa học”. Ảnh hưởng của Mauss không phải chỉ giới hạn trong các nhà dân tộc chí, mà không người nào có thể nói rằng mình thoát khỏi, mà còn tác động đến các nhà ngữ học, tâm lý học, sử học về tôn giáo và các nhà Đông Phương học. Lévi-Strauss cũng nhận ra vài âm vang như thế nơi nhiều nhà nhân học Anh-Mỹ lớn như Radcliffe-Brown, Malinowski, Evans-Princhard, Firth, Herkovits, Lloyd Warner, Redfield, Kluckhohn, Elkin, Held.... Tác giả: Marcel Mauss (1872-1950) là nhà xã hội học người Pháp, người học trò, người cháu của Émile Durkheim. Ông thường được coi là “cha đẻ của ngành nhân học Pháp”. Những phân tích của Marcel Mauss về ma thuật, sự hi sinh và biếu tặng có nhiều ảnh hưởng đối với nhiều nhà xã hội học, nhà nhân học sau này, đặc biệt là Claude Lévi-Strauss. Dịch giả: Nguyễn Tùng, sinh năm 1944, được đào tạo về dân tộc học và triết học tại Đại học Sorbonne (Paris). Ông từng dạy về ngôn ngữ và văn minh Việt Nam tại Đại học Paris VII, và từng làm việc gần 40 năm tại Trung tâm nghiên cứu Khoa học Quốc gia. Ông là tác giả của nhiều bài nghiên cứu bằng tiếng Pháp và tiếng Việt về dân tộc học Việt Nam. Mục lục Chú giải từ vựng Vài ghi chú của người dịch Lời người dịch Claude Lévi-Strauss: Dẫn nhập vào sự nghiệp nghiên cứu của Marcel Mauss Florence Weber: Hướng đến một dân tộc chí về các cung ứng không thông qua thị trường DẪN NHẬP: Về sự biếu tặng, và đặc biệt về sự bắt buộc phải đáp tặng các món quà CHƯƠNG MỘT: Các quà tặng được trao đổi và sự bắt buộc phải đáp tặng (Polynesia) I - Cung ứng toàn bộ, tài sản của anh em cùng mẹ đối lại với tài sản của nam giới (ở Samoa) II - Tinh thần của đồ vật được biếu (Maori) III - Các chủ đề khác: Sự bắt buộc phải tặng và nhận quà IV - Nhận xét: Quà tặng cho người và quà tặng cho thần linh CHƯƠNG HAI: Sự lan rộng của hệ thống này: Hào phóng, danh dự, tiền tệ I - Các quy tắc của sự hào phóng. Người Andaman (hãy chú ý) II - Các nguyên tắc, các lý do và cường độ của các trao đổi quà tặng (Melanesia) III - Tây Bắc Mỹ: Danh dự và tín dụng CHƯƠNG BA: Tàn dư của các nguyên tắc nói trên trong các luật lệ cổ và các nền kinh tế cổ I - Luật về người và luật về vật (luật Roma rất cổ) II - Luật Ấn Độ cổ điển III - Luật Germany (thế chấp và biếu tặng) CHƯƠNG BỐN: Kết luận I - Kết luận về luân lý II - Kết luận về xã hội học kinh tế và kinh tế chính trị học III - Kết luận về xã hội học đại cương và về đạo đức học Thư mục 1: Các công trình của Marcel Mauss Thư mục 2: Các công trình nghiên cứu về Marcel Mauss Thư mục 3: Các tư liệu do Marcel Mauss trích dẫn trong LVBT. 500 trang. Giá 95k (bìa 135k)
MỤC ĐÍCH BÀI VIẾT: Tóm tắt nội dung quyển "Luận về Biếu tặng" của Marcel Mauss Trong quan hệ giữa người với người, QUÀ TẶNG mang thật nhiều dáng vẻ: có thể bằng hiện vật, nhưng cũng có thể là ánh mắt, nụ cười, là sự chú ý, quan tâm hay là tình yêu vô điều kiện: “Tình đã cho không lấy lại bao giờ” (Xuân Diệu). Việc BIẾU TẶNG có thể diễn ra giữa những người xa lạ hay nặc danh như trong hành vi tương tế hoặc cả khi thi ân bất cầu báo. Nhưng, là hiện tượng xã hội, BIẾU TẶNG thường mang ba yếu tố: TRAO TẶNG, TIẾP NHẬN VÀ ĐÁP TẶNG, cần được xem xét trong một hệ thống phức hợp và đa diện. Marcel Mauss (1872 – 1950), nhà nhân học và dân tộc học hàng đầu người Pháp, v.v. trong công trình kinh điển LUẬN VỀ BIẾU TẶNG (1925), đã dựa vào các nghiên cứu dân tộc chí, dẫn ta vào cuộc du hành thật kỳ thú của hành vi BIẾU TẶNG từ những xã hội cổ sơ, thông qua các nền văn minh cổ đại (Hy – La, Ấn Độ, Trung Hoa, Giécmanh…) và từ đó, suy nghĩ về những ảnh hưởng của nó đến xã hội hiện đại. Trong các hình thức giao lưu không thông qua thị trường, có những bộ lạc cổ sơ (như trên quần đảo Trobriand ở Melanesie, châu Phi) sử dụng QUÀ TẶNG như phương tiện cho một mục đích, đó là TẠO RA VÀ DUY TRÌ CÁC MỐI DÂY LIÊN KẾT XÃ HỘI. QUÀ TẶNG, trong trường hợp này, là một yếu tố trong toàn bộ hệ thống những cung ứng hỗ tương, bởi người ta KHÔNG CHỈ BIẾU TẶNG NHAU NHỮNG VẬT PHẨM QUÝ BÁU MÀ CẢ TRI THỨC, NGHI LỄ, NHẢY MÚA… Mauss gọi đó là “hệ thống của những cung ứng toàn diện”, hay gọn hơn, sự TẬN HIẾN. Hệ thống “TẬN HIẾN” bao hàm ba nghĩa vụ bắt buộc: TẶNG QUÀ, NHẬN QUÀ (sự từ chối đồng nghĩa với chia rẽ, thù địch) và nhất là ĐÁP TẶNG. Tại sao phải ĐÁP TẶNG? Đây chính là chìa khoá bí mật duy trì hệ thống: QUÀ TẶNG chưa tách rời với người tặng, trái lại nó mang một phần “linh hồn” khiến việc ĐÁP TẶNG trở thành một NGHĨA VỤ LUÂN LÝ, thậm chí TÍN NGƯỠNG, TẠO NÊN SỰ CỐ KẾT XÃ HỘI VÀ TINH THẦN. Nói theo ngôn ngữ ngày nay, ở đây CHƯA CÓ SỰ THA HOÁ GIỮA NGƯỜI VÀ VẬT. Ở các bộ lạc khác (như ở vùng tây bắc châu Mỹ), người ta đến với nhau không phải để tranh giành vật phẩm mà để… TẶNG QUÀ CHO NHAU MỘT CÁCH PHUNG PHÍ NHẰM CHỨNG TỎ SỰ GIÀU CÓ. Thậm chí, họ tự tay phá huỷ những tặng phẩm quý giá để làm “nản lòng” các bộ lạc khác, và càng phung phí bao nhiêu – đến mức kiệt quệ! – càng được kính trọng bấy nhiêu. Một đẳng cấp giữa các bộ lạc được hình thành thông qua hành vi này, và Mauss xem đây là hình thức cực đoan của hệ thống TẬN HIẾN. Các hệ thống ấy, nhìn chung, tuy không phải là hoàn toàn vô vị lợi, nhưng rõ ràng họ hiểu chữ lợi ích khác với chúng ta ngày nay. Nền văn minh Hy – La phá vỡ hình thức giao lưu “phi kinh tế” này khi bắt đầu phân biệt giữa con người và đồ vật, tách rời việc BIẾU TẶNG với mua bán. Hệ thống TẬN HIẾN không còn phù hợp với đà phát triển của thị trường, thương mãi và sản xuất, hay nói khác đi, nó bắt đầu phải nhường chỗ cho tiến trình tha hoá giữa người và vật. Tuy nhiên, khi mở rộng các quan sát trên đây vào xã hội hiện đại, Mauss khá hài lòng khi thấy rằng CON NGƯỜI NGÀY NAY VẪN CHƯA HOÀN TOÀN BỊ BIẾN THÀNH NHỮNG “CON VẬT KINH TẾ”, bởi vẫn CÒN ĐÓ NHỮNG DẤU VẾT CỦA TINH THẦN “TẬN HIẾN”: những hình thức TIÊU XÀI RỘNG RÃI, hệ THỐNG TƯƠNG TRỢ VÀ PHÚC LỢI XÃ HỘI, những NỖ LỰC VÔ VỊ LỢI, SỰ GẮN BÓ GIỮA CON NGƯỜI VÀ SẢN PHẨM NHƯ TRONG NHIỀU HOẠT ĐỘNG SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT VÀ VĂN HOÁ. Tất nhiên, ta đồng thời không thể quên những hình thức nguỵ trang ranh ma: đằng sau những lời đường mật, những món quà viện trợ hậu hĩnh là những lưỡi bò, lưỡi rắn tham lam, hiểm độc. Không phải ngẫu nhiên khi cùng một gốc từ nguyên với nghĩa là “cho”, từ “gift” có nghĩa là “QUÀ TẶNG” trong tiếng Anh, lại có nghĩa là “độc dược” trong tiếng Đức và nhiều tiếng Bắc Âu khác! Là nhà khoa học nghiêm túc, đồng thời là một chiến sĩ xã hội, Marcel Mauss tin (và chúng ta muốn tin cùng ông) rằng XÃ HỘI SẼ NGÀY CÀNG TIẾN BỘ KHI CON NGƯỜI HIỆN ĐẠI, THÔNG QUA GIÁO DỤC, SẼ BIẾT ĐI TÌM HẠNH PHÚC VÀ SỰ TỐT LÀNH NƠI NHỮNG ĐIỀU ĐƠN GIẢN NHƯ HOÀ BÌNH, ĐỨC CÔNG BẰNG, SỰ TƯƠNG KÍNH VÀ LÒNG HÀO HIỆP. Bùi Văn Nam Sơn
