PDF kẻ xa lạ - Albert Camus | Bản dịch của Lê Thanh Hoàng Dân và Mai Vi Phúc, xuất bản năm 1973

(Bản dịch của Lê Thanh Hoàng Dân và Mai Vi Phúc, xuất bản năm 1973)



Albert Camus (1913-1960) là một trong những nhà văn lớn của Pháp thế kỷ 20. Ông được trao giải thưởng Nobel văn chương năm 1957. Wikipedia tiếng Việt nói ông cùng Sartre đại diện cho phong trào triết học Hiện Sinh.

Camus đã phủ nhận ông đồng ý với Sartre về vấn đề này. Thật ra Camus là người đóng góp nhiều nhất cho chủ nghĩa Absurdism (Vô Lý), quan niệm vũ trụ, thế giới, và cuộc đời của chúng ta vô nghĩa.

Tuy nhiên mặc dầu thân phận con người là Vô Nghĩa, ý nghĩa của đời người, và nét độc đáo nhất của con người là từ chỗ Vô Nghĩa, chúng ta tìm một ý nghĩa tốt cho chính mình.

Những tác phẩm nổi tiếng nhất của Camus là: Myth of Sisyphus (Huyền Thoại Sisyphus) và The Stranger (Kẻ Xa Lạ).

Sách "L’étranger" (tiếng Anh "The Stranger", tiếng Việt "Kẻ Xa Lạ") được Camus viết năm 1942. Jean Paul Sartre đã viết bài "Explication de L'Etranger" giới thiệu sách trước khi được xuất bản, gây dư luận chú ý.

Sách đã được dịch ra tiếng Anh 4 lần, và được dịch ra nhiều ngôn ngữ khác trên thế giới. Miền Nam Việt Nam trước năm 1975 đã dịch sách này năm 1971.

Hiện nay người ta công nhận sách này như một tác phẩm văn chương cổ điển của thế kỷ 20. Nhật báo Le Monde của Pháp xếp sách này vào hàng 100 quyển sách hay nhất thế kỷ.

Sách đã được quay thành phim 2 lần, năm 1967 do đạo diễn người Ý tên Luchino Visconti, và năm 2001 do một đạo diễn người Thổ Nhĩ Kỳ tên Zeki Demirkubuz.

 

Nhà văn Albert Camus, giải Nobel Văn Chương năm 1957, theo những lời giới thiệu của các học giả mà người viết bài này biết, ngoài tính phi lý thể hiện trong tác phẩm ở những giai đoạn đầu, còn thể hiện tính nhân bản và tính chiến đấu chống lại phi lý ở tác phẩm về sau như trong cuốn “Dịch Hạch” (La Peste) hay muốn trở về đạo đức truyền thống, như ở cuốn “Sa Đọa” (La Chute). Tác phẩm trong giai đoạn trước như ở tác phẩm “Kẻ Xa Lạ” thì đào sâu tính phi lý; có phản kháng phi lý thì chỉ ở trong ý thức, chưa thể hiện trong hành động như trong “Dịch Hạch”. Nhưng sách “Kẻ Xa Lạ” gây nhiều phản hồi nhất, và riêng ở Việt Nam có đến 6 hay 7 bản dịch ra Việt ngữ. Bản dịch trích dẫn nơi đây là của dịch giả Nguyễn Trần Sâm được tìm thấy trên internet . Người viết bài này đã có một bài viết mang tên “Trích Dẫn Văn của Sartre Tuần Tự Theo Lời Giới Thiệu Của Phùng Thăng Trong Bản Dịch Cuốn Buồn Nôn”, vì vậy thấy như có cảm hứng nên thực hiện bài “Trích Dẩn Văn Của Camus…”, và chỉ giới hạn nơi tác phẩm “Kẻ Xa Lạ”, không thể cố gắng thêm đối với các tác phẩm khác của Camus cũng đã từng được dịch ra Việt ngữ. Qua lời tuyên dương khi trao giải Nobel Văn Chương cho Camus, do Thư Ký Viện Hàn Lâm Thụy Điển Anders Osterling đọc ở buổi lễ (bản dịch các tuyên dương ấy, của ông Phạm Toàn, một đôi lời được ghi lại qua các dòng trong dấu ngoặc sau đây), trong đó gần như tóm tắt trọn văn nghiệp của Camus từ đào sâu tính phi lý trong “Kẻ Xa Lạ”; “Huyền Thoại Sisyphe”, rồi ở các tác phẩm sau không phải là “sự phủ định sạch trơn không xây dựng”; do đó nhà văn “vượt xa chủ nghĩa hư vô” với “sứ mệnh đem lại công bằng trong một thế giới bất công”; và do đó “phù hợp với lý tưởng” của giải Nobel Văn Chương được Viện Hàn Lâm Thụy Điển phát ra. Trước đây, ta biết loáng thoáng qua các lược thuật ngắn về cuốn “Dịch Hạch” (nội nhan đề bệnh tật ấy đủ làm cho ta như không muốn tìm đọc bản dịch, dù lời lược thuật đã cho biết hành động cứu nhân độ thế của các nhân vật như y sĩ Rieux; như đảng viên chính trị Tarrou xả thân và không đầu cơ trục lợi theo gương xấu của nhân vật Cottard; hoặc nhà báo Rambert đến từ Paris bị kẹt lại bởi trận dịch hạch, do đó thành phố Oran ở quốc gia Algérie bị thế giới cô lâp hầu tránh vi trùng bệnh lan tràn; hoặc như linh mục Paneloux cùng các người trên dấn thân vào đời chống sự phi lý của trận dịch giết hại nhân loại… Có lời bàn “Dịch Hạch” là ẩn dụ Chiến Tranh do Đức Quốc Xã gây ra tại Âu Châu. Biết qua cốt truyện của tác phẩm Dịch Hạch khiến cho một số người yêu thích lãng mạn và thẩm mỹ không muốn đọc tới, dù trong đó chất chứa tính nhân bản và rõ ràng “vượt xa chủ nghĩa hư vô”. Ngay như tác phẩm “Kẻ Xa Lạ”, khi chưa chưa đọc kỹ lời giới thiệu nghiêm túc của học giả hoặc của Giáo Sư Văn Chương Đại Học, ta đã vội so sánh nó giống như cốt truyện của cuốn phim “Rebel Without A Cause” của điện ảnh Hollywood do tài tử James Dean thủ diễn vai trò một kẻ xa lạ, cũng nổi loạn ngoài tầm phán đoán của xã hội, có vẻ thuộc siêu hình mơ hồ nào đó chống lại thói lề quen thuộc của nhân loại. Ta không muốn đọc tới nếu nội dung cũng chỉ bấy nhiêu những hành động vô cớ bắt nguồn từ tính khí bất thường. Chỉ riêng về cuốn “Kẻ Xa Lạ” (L’Étranger), đúc kết những lời giới thiệu của các học giả và biên khảo, ta thấy những điều chính có thể lấy làm thành bốn chủ đề thuộc triết lý hiện sinh, từ đó làm kim-chỉ-nam để trích dẫn văn của Albert Camus; tuần tự trước sau: (1)Người Xa Lạ Vì Những Phản Ứng Phi Lý, Trong Khi Đó Xã Hội Cũng Áp Đặt Phi Lý, (2) Nêu Rõ Hơn Về Phản Ứng Phi Lý: Hành Động Do Bản Năng Và Động Lực Sơ Đẳng, (3) Đời Vô Nghĩa, Nhân Vật Chỉ Hòa Hợp Với Vũ trụ Lặng Thinh, Văn Diễn Tả Nghiêng Về Thi Tính, (4) Cảm Thức Điều Nghịch Lý Của Phi Lý, Bình Thản Trước Cái Chết. Điểm qua bài “Albert Camus Giữa Lòng Thế Kỷ 20” của Giáo sư Nguyễn Khắc Họah (Cựu Khoa Trưởng Đại học Văn Khoa Sài Gòn, thời trước năm 1975). Ông là người thông thạo tiếng Pháp, có nhận xét hành văn của Camus uể-oải, dửng dưng, thẫn thờ: điều ấy không dễ cảm nhận trong văn chuyển ngữ. Còn nhà phê bình Thụy Khuê nêu ra những câu tiếng Pháp thường xuất hiện trong văn của Camus, như “Tôi không biết - Không có gì hết - Sao cũng được - Thì cũng thế thôi”: Phải chăng đây chính là văn phong thể hiện sự thờ ơ. “Bất khả tri là bộ mặt thứ nhất của hiện sinh con người”, theo nhà phê bình này (Trong bài “Albert Camus 1913-1960” nơi cuốn sách “Sóng Từ Trường II”, nhà xb. Văn Nghệ ở Wesminster California ấn hành năm 2002). Và rải rác trong các lời giới thiệu khác, ta cũng được biết nhà văn Albert Camus phủ nhận việc đồng hóa ông với Triết Lý Hiện Sinh của Sartre; nội dung trong các tiểu thuyết của ông thể hiện tính “Nghịch lý của Phi lý”; cụ thể như ta đánh giá cao đời sống trong khi ta biết đời người rồi thế nào cũng chết, hóa ra “đời này rất quan trọng nhưng lại là vô nghĩa” (trong “Wikipedia, the free encyclopedia”). Nghịch lý của Phi lý còn được gọi là “Triết học của Vô nghĩa” (Philosophie de l’Absurde), rõ ràng như “loài người lệ thuộc vào sự chết nên phải chiến đấu với vũ trụ mà vũ trụ thì không chết” (nhận định do ông Đỗ Thiên Thư trong bài “Albert Camus Và 3 Tác Phẩm “Kẻ Xa Lạ - Dịch Hạch - Và Ngộ Nhận”). Lời giới thiệu của ông Đỗ Thiên Thư có nói đến nhân vật chính, Mersault, không tìm ra cái gì để sống; có gì đâu hào hứng, có gì đâu để ham muốn, nên chỉ “nghe theo sự đòi hỏi của thân xác”. Nhưng theo nhận định của ông Nguyễn Khắc Hoạch (tức nhà thơ Trần Hồng Châu) thì thật ra Camus thể hiện lòng yêu đời man mác, bằng chứng ở trong tác phẩm “Noces” (Hôn Phối, có lẽ nghĩa bóng là sự gắn bó thắm thiết giữa nhà văn và cảnh trí miền Alger nồng ấm - ông Trần Thiện Đạo chuyển ngữ theo nghĩa bóng là Giao Cảm, giao cảm giữa người và thiên nhiên ven bờ Địa Trung Hải). Cảm giác hương vị trước thiên nhiên ở tác phẩm “Noces”, còn nhục cảm ta thấy có nhiều đoạn trong “Kẻ Xa Lạ”. Tác giả Trịnh Duy Mạnh trên mạng điện-tử “vnca.cand.com.vn” trong bài “Văn hào Pháp Albert Camus - Người xa lạ sớm được tôn vinh”, nhận định về việc đào sâu tính phi lý trong “Kẻ Xa Lạ”, hàm chứa ý nghĩa đích thực cho đời sống là chống lại sự phi lý xâm chiếm trần gian, như vậy đã “phát triển đạo đức mới dưới hình thức luận giải điểm cơ bản của Chủ Nghĩa Hiện Sinh”. Tác giả Trịnh Duy Mạnh có ghi lại lời của triết gia Sartre nói về Camus: “Camus không phải là một nhà hiện sinh, triết học của ông là một triết học của sự phi lý”, và Sartre nhắc lại lời của một người khác (nghĩa là Sartre cũng đồng ý nhận định này) phán đoán sự nổi loạn của Camus là “có sự suy tính” (Lời này có vẻ mỉa mai mà Sartre nhắc lại, nên Camus cắt đứt quan hệ tình bạn giữa hai người). Cũng trên mạng điện tử ấy, “vnca.cand.com.vn”, trong một bài khác nhan đề “Nhà văn Pháp Albert Camus - Danh Vọng Phù Du”, không thấy ghi tên nhưng chắc cùng tác giả (Trịnh Duy Mạnh), có những điểm làm sáng rõ tại sao Camus vẫn được các học giả xếp vào phong trào Triết Lý Hiện Sinh, dù ông đã phủ nhận; vì người ta vẫn thấy ảnh hưởng của Triết Lý Hiện Sinh chứa đựng trong các sáng tác của ông; chống Phi Lý chỉ còn cách công nhận tính tất nhiên của nó. Điều này thể hiện trong hành động cứ tiếp tục lăn tảng đá lên đồi của SiSyphe trong “Huyền Thoại Sisyphe”; hoặc nhân vật Meursault bỏ mặc không kháng án bản án tử hình, chi-tiết trong “Kẻ Xa Lạ”. Nhắc lại bản dịch của ông Phạm Toàn về lời “Tuyên dương Camus đọc ở buổi trao giải Nobel Văn Chương 1957”, trong đó ông Thư ký Viện Hàn Lâm Thụy Điển nói đến một điều huyền ảo mà ta nghĩ chính là nguyên nhân khiến Camus đào sâu ý nghĩa Phi Lý: “đời đáng sống mà ai cũng phải chết” (Nghịch Lý Của Phi Lý, có nói ở đoạn trên). Nguyên nhân ấy là “Chủ Nghĩa Định Mệnh tiêu biểu cho vùng Địa Trung Hải mà gốc gác là niềm tin rằng ánh mặt trời huy hoàng của thế gian chẳng qua chỉ là thời khắc thoáng qua để rồi sẽ bị bóng râm che phủ”, và cũng nguyên nhân ấy dưới hình thức mô tả cụ thể hơn về không gian thời gain và tạo vật phai tàn dần: “cái đẹp kiểu Hy Lạp như ông từng được chiêm ngưỡng trong ánh sáng ngày hè nhạt nhòa dần bên bờ biển ĐịaTrung Hải tại Tipasa”. Trong lời “Giới Thiệu Sách Hay” của tác giả Hùng-Tuấn, thấy trên mạng “sachhay.org”, người giới thiệu đã cụ-thể-hóa tính máy móc của đời sống thể hiện ở việc ngày nào cũng như ngày nấy ta cứ làm đơn điệu những sinh hoạt thường lệ, “rập khuôn và buồn tẻ… như một con robot được lập trình”. Tác gỉa nhắc lại hành động của nhân vật cầm súng bắn chết người A- rập; đó là khi Meursault thấy người ấy rút ra một con dao, và vì lóa mắt: như vậy rõ ràng đã hành động tự vệ do ảo giác. Như thế thì đâu phải hành động máy móc. Máy móc có lẽ ở chỗ nhân vật bắn bồi thêm bốn phát súng nữa: máy móc hay cố sát tùy theo nguyên động lực nào mà nhân vât bị xâm nhập. Tác giả Hùng-Tuấn viết một câu diễn tả tư tưởng rủ bỏ tất cả của nhà văn Camus, lúc nhân vật Meursault từ chối Đức Tin trước thời gian cận kề bị thực-thi bản án tử hình: “Sự nổi giận của chàng đối với vị tuyên úy đã làm cho chàng mất hết mọi hy vọng ở kiếp sau”…Tóm tắt một số đặc điểm trong các bài giới thiệu kể trên, bây giờ trích dẫn văn của Camus trong “Kẻ Xa Lạ”, tuần tự theo bốn chủ đề, căn cứ từ bản dịch của ông Nguyễn Trần Sâm đang có trên Internet: “daohieuvn.wordpresss.com”. Cũng xin nói thêm: Bài kiểu Trích Dẫn như thế này phải chăng là một việc làm ít công phu so với thể loại phê bình, nhận định, tiểu luận? Bài “Trích Dẫn…” này (và bài “Trích Dẫn Văn Của Sartre…” trước đây của cùng người viết) được thúc đẩy cần thực hiện do cảm hứng có sự liên tưởng giữa hai nhà văn lớn của Triết Lý Hiện Sinh. Tuy vậy, người viết lại theo đà việc trích dẫn kiệt tác thế giới, đã trích dẫn xong đến cuốn thứ ba. Việc này như một cố gắng Đọc Kỹ Và Ghi Nhận Thích Hợp những chỗ đặc sắc và sát với từng chủ đề, riêng trong “Kẻ Xa Lạ” gồm có: