PDF Cơ sở khoa học của giáo dục nghề nghiệp, Phan Văn Nhân, Nguyễn Lộc, Ngô Anh Tuấn

Cơ sở khoa học của giáo dục nghề nghiệp, Phan Văn Nhân, Nguyễn Lộc, Ngô Anh Tuấn

 

MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU .......................................................................................... 3
MỤC LỤC ................................................................................................ 5
THUẬT NGỮ VIẾT TẮT ..................................................................... 15
Phần I: KHÁI QUÁT VỀ GIÁO DỤC NGHỀ NGHIỆP ................... 17
I. GIÁO DỤC NGHỀ NGHIỆP ............................................................ 17
1. Giáo dục nghề nghiệp và Mục tiêu giáo dục nghề nghiệp ................... 17
2. Nội dung của giáo dục nghề nghiệp .................................................... 17
2.1. Kiến thức ................................................................................. 18
2.2. Kỹ năng ................................................................................... 20
2.3. Thái độ nghề nghiệp ................................................................ 23
2.4. Mối liên hệ giữa tri thức, kỹ năng và kỹ xảo ........................... 23
3. Đặc điểm của giáo dục nghề nghiệp .................................................... 24
4. Dạy học trong giáo dục nghề nghiệp ................................................... 28
II. NGƯỜI GV GIÁO DỤC NGHỀ NGHIỆP .................................... 28
1. Đặc điểm lao động sư phạm của người GV giáo dục nghề nghiệp .......... 28
1.1. Đối tượng của lao động sư phạm ............................................ 29
1.2. Công cụ của lao động sư phạm ............................................... 30
1.3. Sản phẩm của lao động sư phạm ............................................ 31
1.4. Lao động sư phạm đòi hỏi tính khoa học, tính sáng
tạo và tính nghệ thuật cao ....................................................... 32
2. Những năng lực của người GV giáo dục nghề nghiệp ........................ 33
2.1. Năng lực hiểu người học ......................................................... 33
2.2. Năng lực tự học và tự bồi dưỡng ............................................. 34
2.3. Năng lực thiết kế tài liệu dạy học ............................................ 35
2.4. Năng lực tổ chức dạy học ........................................................ 36
2.5. Năng lực ngôn ngữ .................................................................. 37
6
2.6. Năng lực giao tiếp sư phạm .................................................... 38
2.7. Năng lực khéo léo trong ứng xử sư phạm .............................. 39
2.8. Năng lực tổ chức hoạt động sư phạm ...................................... 40
3. Nội dung, tiêu chuẩn, tiêu chí về nghiệp vụ sư phạm của GV
GDNN ...................................................................................................... 42
III. NGƯỜI HỌC TRONG CƠ SỞ GIÁO DỤC NGHỀ
NGHIỆP .................................................................................................. 45
1. Đặc điểm của người học trong cơ sở giáo dục nghề nghiệp ................ 45
1.1. Nhu cầu hiểu, biết .................................................................... 45
1.2. Sự tự ý thức của người học ...................................................... 45
1.3. Kinh nghiệm của người học .................................................... 46
1.4. Sự sẵn sàng để học .................................................................. 47
1.5. Định hướng học tập ................................................................. 47
1.6. Động cơ học tập ...................................................................... 47
1.7. Các yếu tố dạy học ảnh hưởng đến đặc điểm học tập
của người học .......................................................................... 48
1.8. Người học muốn học khi nào .................................................. 49
2. Các phong cách học tập của người học trong cơ sở giáo dục
nghề nghiệp .............................................................................................. 50
2.1. Học tích cực và mang tính phản ánh ....................................... 50
2.2. Học bằng trực giác .................................................................. 50
2.3. Học bằng hình ảnh và trao đổi bằng ngôn ngữ ...................... 51
2.4. Học theo trình tự và học theo vấn đề ...................................... 52
Phần II: CƠ SỞ PHƯƠNG PHÁP LUẬN DẠY HỌC ....................... 53
TRONG GIÁO DỤC NGHỀ NGHIỆP ................................................ 53
I . MỘT SỐ HỌC THUYẾT VỀ TÂM LÝ HỌC DẠY HỌC ............ 53
1. Dạy học theo thuyết hành vi (Behaviorism) ........................................ 53
1.1. Sơ lược về thuyết hành vi ........................................................ 53
1.2. Thuyết hành vi trong dạy học .................................................. 54
7
2. Dạy học theo thuyết liên tưởng (Asociationnism) ............................... 55
2.1. Sơ lược về thuyết liên tưởng .................................................... 55
2.2. Thuyết liên tưởng trong dạy học ............................................. 56
3. Dạy học theo thuyết kiến tạo ............................................................... 57
3.1. Sơ lược về thuyết kiến tạo (Constructionalism) ...................... 57
3.2. Thuyết kiến tạo trong dạy học ................................................. 58
4. Dạy học theo thuyết đa thông minh ..................................................... 61
4.1. Sơ lược về thuyết đa thông minh (MI) ..................................... 61
4.2. Thuyết đa thông minh trong dạy học ....................................... 62
5. Dạy học theo thuyết hoạt động ............................................................ 66
5.1. Sơ lược về thuyết hoạt động .................................................... 66
5.2. Đặc điểm hoạt động của con người ........................................ 67
5.3. Cấu trúc của hoạt động ........................................................... 68
5.4. Thuyết hoạt động trong dạy học .............................................. 70
6. Đào tạo theo năng lực .......................................................................... 73
6.1. Sơ lược về đào tạo theo năng lực ............................................ 73
6.2. Dạy học theo năng lực thực hiện............................................. 75
6.3. Đặc điểm về tổ chức dạy học nghề nghiệp theo năng lực ........... 79
7. Lý thuyết học tập dựa trên kinh nghiệm .............................................. 81
7.1. Sơ lược về lý thuyết học tập dựa trên kinh nghiệm ................. 81
7.2. Dạy học theo lý thuyết học tập dựa trên kinh nghiệm ............. 84
II. CƠ SỞ GIÁO DỤC HỌC CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY
HỌC ........................................................................................................ 85
1. Bản chất tâm lý – sư phạm của dạy học .............................................. 86
1.1. Bản chất tâm lý sư phạm trong dạy học lý thuyết ................... 86
1.2. Bản chất tâm lý, sư phạm trong dạy học thực hành, thí
nghiệm ..................................................................................... 92
1.3. Bản chất của dạy học là tổ chức hoạt động ............................ 94
2. Bản chất quá trình dạy học ................................................................ 103
2.1. Giáo dục, hình thành và phát triển kiến thức, kỹ năng,
phẩm chất nhân cách và trí tuệ ............................................. 103
8
2.2. Quá trình dạy học là quá trình tổ chức hoạt động ................ 104
2.3. Dạy học là quá trình giao tiếp .............................................. 105
III. CƠ SỞ SINH LÝ HỌC CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY
HỌC ...................................................................................................... 108
1. Cấu tạo và hoạt động sinh lý thần kinh .............................................. 108
1.1. Hệ thần kinh .......................................................................... 108
1.2. Cấu tạo hệ thần kinh ............................................................. 110
1.3. Hoạt động thần kinh cấp cao ................................................ 111
1.4. Phản xạ và cung phản xạ ...................................................... 113
2. Các quy luật hoạt động thần kinh cấp cao ......................................... 115
2.1. Quy luật hoạt động theo hệ thống ......................................... 115
2.2. Quy luật lan tỏa và tập trung ................................................ 115
2.3. Quy luật cảm ứng qua lại ...................................................... 116
2.4. Quy luật phụ thuộc vào cường độ kích thích ......................... 116
3. Ngôn ngữ và hệ thống tín hiệu thứ hai trong dạy học ....................... 117
3.1. Hệ thống tín hiệu thứ nhất và thứ hai ................................... 117
3.2. Ngôn ngữ và nhận thức ......................................................... 118
3.3. Hoạt động ngôn ngữ của GV GDNN .................................... 122
3.4. Vai trò của ngôn ngữ trong hoạt động nhận thức và
hình thành NLNN .................................................................. 122
Phần III: NGUYÊN TẮC, PHƯƠNG PHÁP VÀ KỸ
NĂNG DẠY HỌC ............................................................. 125
I. CÁC NGUYÊN TẮC DẠY HỌC .................................................... 125
1. Những nguyên tắc chung của dạy học ............................................... 125
1.1. Khích lệ học tập ..................................................................... 125
1.2. Người học tích cực tham gia ................................................. 125
1.3. Học tập có sự tham gia của nhiều giác quan ........................ 126
1.4. Học tập những gì phải có ý nghĩa ........................................ 126
1.5. "Chia khúc" thông tin bài học .............................................. 127
9
1.6. Thực hành và củng cố lại ...................................................... 127
1.7.Thông tin liên kết .................................................................... 127
1.8.Tạo các ấn tượng đầu tiên và cuối cùng trong bài học .......... 127
1.9. Thông tin phản hồi trong bài dạy .......................................... 127
1.10. Ôn tập thường xuyên ........................................................... 128
1.11. Phạm vi tập trung ................................................................ 129
1.12. Giao tiếp .............................................................................. 129
2. Nguyên tắc dạy học đến khi thông thạo (mastery learning) .............. 129
3. Nguyên tắc học tập của người lớn ..................................................... 133
4. Nguyên tắc lựa chọn và sử dụng phương tiện trực quan trong
GDNN .................................................................................................... 135
II. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ......................................................... 136
1. Khái niệm phương pháp dạy học ....................................................... 136
2. Phân loại phương pháp dạy học ......................................................... 139
3. Nhóm phương pháp dạy học phức hợp .............................................. 140
3.1. Dạy học nêu vấn đề ............................................................... 140
3.2. Dạy học Algorith hóa ............................................................ 147
3.3. Dạy học chương trình hóa ..................................................... 150
3.4. Dạy học theo dự án ............................................................... 151
3.5. Dạy học theo hướng tích cực hóa người học ........................ 156
4. Đặc điểm của một số phương pháp, kỹ thuật dạy học phổ biến ........ 164
5. Lựa chọn các phương pháp dạy học phù hợp .................................... 172
6. Những phương pháp dạy học phổ biến ............................................. 176
6.1. Phương pháp thuyết trình có minh họa ................................. 176
6.2. Phương pháp đàm thoại - mô hình dạy học tương tác .......... 182
6.3. Phương pháp mô phỏng ........................................................ 188
6.4. Phương pháp vấn đáp ........................................................... 194
6.5. Phương pháp nghiên cứu tình huống .................................... 198
6.6. Sử dụng phương pháp tình huống điển hình ......................... 203
10
6.7. Phương pháp “bể cá” ........................................................... 205
6.8. Phương pháp tổ chức hoạt động nhóm ................................. 206
6.9. Phương pháp quan sát .......................................................... 208
6.10. Các phương pháp trực quan ............................................... 209
6.11. Phương pháp trình bày mẫu ................................................ 215
6.12. Phương pháp thí nghiệm ..................................................... 217
6.13. Phương pháp luyện tập ....................................................... 219
6.14. Phương pháp công não (Brainstorming) ............................ 225
6.15. Phương pháp phân tích tổng hợp ........................................ 228
6.16. Phương pháp quy nạp và diễn dịch ..................................... 230
6.17. Phương pháp “bốn giai đoạn” ........................................... 232
6.18. Phương pháp dạy học dùng phiếu hướng dẫn .................... 236
7. Sử dụng máy tính trong dạy học ........................................................ 241
7.1. Các chức năng cơ bản của máy tính ..................................... 241
7.2. Những ưu thế của việc sử dụng máy tính trong dạy học ........... 242
7.3. Lợi ích và hạn chế của việc ứng dụng máy tính trong
dạy học .................................................................................. 243
7.4. Ứng dụng CNTT nói chung và máy tính nói riêng
trong dạy học ......................................................................... 244
7.5. Một số nguyên tắc định hướng ứng dụng máy tính
trong dạy học ......................................................................... 245
7.6. Một số phần mềm cần thiết đối với GV ................................. 247
III. KỸ NĂNG DẠY HỌC .................................................................. 248
1. Khái niệm kỹ năng ............................................................................. 248
2. Kỹ năng dạy học ................................................................................ 249
3. Hệ thống kỹ năng dạy học cơ bản ...................................................... 250
3.1. Căn cứ phân loại kỹ năng dạy học ........................................ 250
3.2. Tiêu chí nhận diện kỹ năng dạy học ...................................... 256
3.3. Các tiêu chí đánh giá kỹ năng dạy học ................................. 258
4. Mô hình kỹ năng dạy học trên cơ sở phân tích nghề ......................... 259
11
PHẦN IV: THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC QUÁ TRÌNH DẠY
HỌC ................................................................................... 261
I. CHUẨN BỊ DẠY HỌC .................................................................... 261
1. Nhận dạng các loại bài dạy học ......................................................... 262
1.1. Bài dạy lý thuyết .................................................................... 262
1.2. Bài dạy thực hành, thí nghiệm .............................................. 264
1.3. Bài dạy có lồng ghép dạy thái độ .......................................... 265
2. Khái quát việc lập kế hoạch bài dạy học ........................................... 265
2.1. Những câu hỏi cần trả lời khi lập kế hoạch bài dạy học ........... 265
2.2. Viết mục tiêu bài dạy học ...................................................... 268
2.3. Xác định nội dung dạy học trong một bài học ...................... 270
2.4. Lập trình tự trong một bài học .............................................. 271
3. Lập kế hoạch dạy học bài lý thuyết ................................................... 272
3.1. Cấu trúc một bài dạy lý thuyết .............................................. 272
3.2. Viết mục tiêu bài dạy học lý thuyết (EO) .............................. 275
3.3. Thiết kế sự chuyển tiếp sang thân bài ................................... 279
4. Lập kế hoạch bài dạy thực hành, thí nghiệm ..................................... 280
4.1. Lập kế hoạch cho các hoạt động trong bài dạy thực
hành, thí nghiệm .................................................................... 280
4.2. Cấu trúc bài dạy thực hành, thí nghiệm ............................... 281
4.3. Viết mục tiêu bài dạy thực hành, thí nghiệm (TPO) .............. 283
5. Lập kế hoạch bài dạy tích hợp ........................................................... 286
5.1. Quan niệm về dạy học tích hợp ............................................. 286
5.2. Đặc trưng của bài dạy học tích hợp ...................................... 287
5.3. Thiết kế bài dạy học tích hợp ................................................ 288
6. Chuẩn bị phương tiện và học liệu trong dạy học ............................... 289
6.1. Phương tiện, học liệu và vai trò của nó trong GDNN .......... 289
6.2. Các giai đoạn phát triển phương tiện, học liệu ................... 292
6.3. Sử dụng tài liệu phát tay ....................................................... 294
6.4. Bảng biểu treo tường ............................................................. 297
12
6.5. Đồ vật thực ............................................................................ 301
6.6. Bảng viết phấn và bảng trắng ............................................... 302
6.7.Bảng từ tính ............................................................................ 302
6.8. Bảng bọc nỉ ............................................................................ 303
6.9. Máy chiếu hắt dùng các bản giấy trong ................................ 303
6.10. Video và vô tuyến ................................................................ 304
6.11. Phim ảnh ............................................................................. 305
6.12. Máy ghi âm .......................................................................... 306
6.13. Giấy khổ rộng (như là đối với tài liệu phát trên lớp) .......... 307
6.14. Các hình mẫu ...................................................................... 307
6.15. Học tập có máy hỗ trợ ......................................................... 308
7. Chuẩn bị môi trường dạy học ............................................................ 309
7.1. Môi trường dạy học ............................................................... 309
7.2. Các đặc tính của môi trường dạy học ................................... 310
7.3. Xây dựng môi trường dạy học ............................................... 312
II. TỔ CHỨC QUÁ TRÌNH DẠY HỌC ............................................ 316
1. Vận dụng cách tiếp cận lấy người học làm trung tâm ....................... 316
2. Vận dụng các kỹ năng trong dạy học ................................................. 322
2.1. Các kỹ năng dạy học ............................................................. 322
2.2. Các kỹ năng giao tiếp có hiệu quả ........................................ 325
2.3. Kỹ năng mở đầu một bài dạy ................................................. 327
2.4. Kỹ năng sử dụng câu hỏi hiệu quả trong dạy học ................. 331
2.5. Kỹ năng “đứng lớp” cơ bản .................................................. 334
2.6. Kỹ năng thiết kế một phiên thảo luận .................................... 335
3. Tổ chức dạy học bài lý thuyết ............................................................ 339
3.1. Cấu trúc dạy một bài lý thuyết .............................................. 339
3.2. Kỹ năng dạy học bài lý thuyết có hiệu quả ........................... 341
3.3. Dạy học bài khái niệm ........................................................... 344
3.4. Dạy một nguyên lý, định luật ................................................ 349
3.5. Dạy học bài cấu tạo thiết bị kỹ thuật .................................... 350
13
3.6. Dạy học bài nguyên lý kỹ thuật ............................................. 354
3.7. Dạy học bài vật liệu kỹ thuật ................................................. 355
4. Tổ chức dạy học bài thực hành, thí nghiệm ....................................... 357
4.1. Quy luật hình thành kỹ năng ................................................. 357
4.2. Luyện tập và sự phát triển kỹ năng ....................................... 358
4.3. Dạy học một kỹ năng nghề nghiệp ........................................ 361
4.4. Trình diễn mẫu khi dạy học một kỹ năng nghề nghiệp .......... 364
4.5. Dạy học bài thiết kế, chế tạo ................................................. 368
4.6. Dạy học bài lắp đặt và vận hành ........................................... 369
4.7. Hướng dẫn luyện tập thực hành, thí nghiệm ......................... 371
Phần V: KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP ............... 377
I. KẾT QUẢ HỌC TẬP ...................................................................... 377
1. Mục tiêu và kết quả học tập ............................................................... 377
2. Kết quả học tập với tiêu chuẩn thực hiện .......................................... 379
II. KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ ............................................................... 381
1. Khái quát về kiểm tra, đánh giá kết quả học tập ................................ 381
2. Mục đích của kiểm tra, đánh giá kết quả học tập .............................. 383
3. Nội dung kiểm tra, đánh giá .............................................................. 384
4. Những nguyên tắc kiểm tra, đánh giá ................................................ 386
III. HÌNH THỨC KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ ..................................... 388
1. Các hình thức kiểm tra, đánh giá ....................................................... 388
2. Quản lý các loại hình kiểm tra, đánh giá ........................................... 390
3. Các nguồn và các loại chứng cứ cho việc đánh giá ........................... 400
4. Các kỹ thuật chấm điểm .................................................................... 403
4.1. Hướng dẫn cho điểm ............................................................. 403
4.2. Hình thức chấm điểm ............................................................ 404
5. Nhận xét kết quả học tập của người học ............................................ 405
6. Thi, kiểm tra và công nhận tốt nghiệp trong GDNN ......................... 406
14
IV. CÔNG CỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA, ĐÁNH
GIÁ ........................................................................................................ 412
1. Các công cụ kiểm tra, đánh giá .......................................................... 412
1.1.Chuẩn bị công cụ kiểm tra, đánh giá ..................................... 412
1.2. Xác định công cụ kiểm tra, đánh giá trong chương
trình ....................................................................................... 414
2. Các phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập ........................ 415
3. Kiểm tra, đánh giá kiến thức .............................................................. 416
3.1. Khái quát về kiểm tra, đánh giá kiến thức ............................ 416
3.2. Các phương pháp kiểm tra, đánh giá kiến thức .................... 417
3.3. Phân loại kiểm tra, đánh giá kiến thức ................................. 418
3.4. Các loại câu hỏi trắc nghiệm kiến thức ................................ 419
3.5. Trắc nghiệm ghép đôi ............................................................ 425
3.6. Trắc nghiệm lựa chọn đa phương án .................................... 427
3.7. Câu hỏi tình huống ................................................................ 433
3.8. Những điểm cần lưu ý khi kiểm tra, đánh giá kiến thức ....... 433
3.9. Những vấn đề kỹ thuật khi xây dựng trắc nghiệm kiến
thức ........................................................................................ 434
4. Kiểm tra, đánh giá kỹ năng ................................................................ 436
4.1. Đánh giá kỹ năng nghề nghiệp .............................................. 436
4.2. Quy trình xây dựng bộ công cụ đánh giá kỹ năng ................ 440
4.3. Các loại thang đánh giá kỹ năng .......................................... 443
5. Kiểm tra, đánh giá thái độ nghề nghiệp ............................................. 449
5.1. Đánh giá thái độ nghề nghiệp ............................................... 449
5.2. Mức độ biểu hiện của thái độ nghề nghiệp ........................... 450
PHỤ LỤC 1: CÁC LOẠI MẪU GIÁO ÁN VÀ PHIẾU
ĐÁNH GIÁ ................................................................... 451
PHỤ LỤC 2: MỘT SỐ VÍ DỤ VỀ GIÁO ÁN DẠY HỌC ............... 459
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................... 527