PDF Giáo trình nhập môn xã hội học, Nguyễn Thị Như Thúy, Đặng Thị Minh Tuấn

Giáo trình nhập môn xã hội học, Nguyễn Thị Như Thúy, Đặng Thị Minh Tuấn

 

MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU .......................................................................................... 3
Chương 1: KHÁI LƯỢC SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN
CỦA KHOA HỌC XÃ HỘI HỌC .................................. 15
1.1 NHỮNG TIỀN ĐỀ CỦA SỰ RA ĐỜI XÃ HỘI HỌC ..................... 15
1.1.1 Lịch sử phát triển của xã hội học .................................................... 15
1.1.2 Sự ra đời của xã hội học là nhu cầu khách quan ............................. 15
1.1.3 Những điều kiện, tiền đề của sự ra đời xã hội học ......................... 16
1.3.1.1 Điều kiện kinh tế – xã hội châu Âu vào giữa thế kỷ
XIX .................................................................................................. 17
1.3.1.2 Điều kiện chính trị - văn hóa và tư tưởng ......................... 21
1.3.1.3 Các tiền đề lý luận và phương pháp luận nghiên cứu
khoa học ....................................................................................................... 22
1.1.4 Sự ra đời của khoa học xã hội học .................................................. 28
1.2 NHỮNG NHÀ KHOA HỌC ĐẦU TIÊN SÁNG LẬP RA
NGÀNH XÃ HỘI HỌC ........................................................................... 29
1.2.1 Auguste Comte (1798 -1857) ......................................................... 29
1.2.2 Karl Marx (1818-1883) ................................................................... 34
1.2.3 Herbert Spencer (1820 - 1903) ...................................................... 37
1.2.4 Emile Durkheim (1857- 1917)........................................................ 41
1.2.5 Max Weber (1864-1920) ................................................................ 45
Câu hỏi hướng dẫn ôn tập chương 1 ........................................................ 49
Danh mục tài liệu tham khảo và trích dẫn ............................................... 49
Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, CHỨC NĂNG VÀ PHƯƠNG
PHÁP NGHIÊN CỨU XÃ HỘI HỌC ............................ 51
2.1 ĐỐI TƯỢNG, CHỨC NĂNG NGHIÊN CỨU CỦA XÃ
HỘI HỌC ................................................................................................. 51
2.1.1 Đối tượng nghiên cứu của xã hội học ............................................. 51
8
2.1.2 Chức năng của xã hội học ............................................................... 53
2.1.2.1 Chức năng nhận thức ......................................................... 53
2.1.2.2 Chức năng thực tiễn ........................................................... 54
2.1.2.3 Chức năng tư tưởng ........................................................... 55
2.2 CÁC KHÁI NIỆM ............................................................................. 56
2.3 CÁC GIAI ĐOẠN TRONG QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU
XÃ HỘI HỌC THỰC NGHIỆM ............................................................. 56
2.4 CÁCH THỨC TIẾN HÀNH MỘT CUỘC NGHIÊN CỨU
XÃ HỘI HỌC .......................................................................................... 57
2.4.1 Giai đoạn chuẩn bị .......................................................................... 57
2.4.2 Giai đoạn tiến hành điều tra ............................................................ 60
2.4.2.1 Thủ tục xin phép ................................................................. 60
2.4.2.2 Huấn luyện điều tra viên .................................................... 60
2.4.2.3 Tiếp xúc với những người cung cấp thông tin và
thu thập thông tin ........................................................................... 60
2.4.3 Giai đoạn xử lý và giải thích thông tin .......................................... 60
2.4.3.1 Xử lý thông tin .................................................................... 60
2.4.3.2 Phân tích, viết báo cáo ....................................................... 60
2.5 CÁC PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN TRONG
NGHIÊN CỨU XÃ HỘI HỌC ................................................................ 61
2.5.1 Các phương pháp thu thập thông tin định lượng ............................ 61
2.5.2 Các phương pháp thu thập thông tin định tính ............................... 62
2.5.2.1 Thu thập các tư liệu có sẵn về đối tượng nghiên
cứu .................................................................................................. 62
2.5.2.2 Phỏng vấn sâu .................................................................... 63
2.5.2.3 Quan sát ............................................................................. 64
2.6 XỬ LÝ THÔNG TIN, KIỂM ĐỊNH GIẢ THUYẾT, TRÌNH
BÀY BÁO CÁO VÀ XÃ HỘI HÓA KẾT QUẢ ĐIỀU TRA
THỰC NGHIỆM ..................................................................................... 65
Câu hỏi hướng dẫn ôn tập chương 2 ........................................................ 67
Danh mục tài liệu tham khảo và trích dẫn ............................................... 67
9
Chương 3: NHỮNG KHÁI NIỆM VÀ PHẠM TRÙ CƠ
BẢN CỦA XÃ HỘI HỌC ................................................ 69
3.1 CÁC PHẠM TRÙ XÃ HỘI HỌC ..................................................... 72
3.1.1 Tương tác xã hội ............................................................................. 72
3.1.2 Chủ thể xã hội ................................................................................. 72
3.1.3 Hoạt động xã hội ............................................................................. 73
3.1.4 Quan hệ xã hội ................................................................................ 73
3.1.5 Hệ thống xã hội ............................................................................... 74
3.2 CÁC KHÁI NIỆM XÃ HỘI HỌC ..................................................... 74
3.2.1 Cơ cấu xã hội .................................................................................. 74
3.2.1.1 Một số quan niệm xã hội học về cơ cấu xã hội .................. 74
3.2.1.2 Tiếp cận xã hội học về cơ cấu xã hội và hệ thống
xã hội ............................................................................................. 76
3.2.1.3 Ý nghĩa của việc nghiên cứu cơ cấu xã hội ........................ 78
3.2.2 Nhóm xã hội ................................................................................... 80
3.2.2.1 Một số quan điểm về nhóm xã hội ...................................... 80
3.2.2.2 Phân loại nhóm xã hội ....................................................... 81
3.2.3 Tổ chức xã hội ............................................................................... 83
3.2.3.1 Khái niệm tổ chức xã hội .................................................... 83
3.2.3.2 Những yếu tố cơ bản của một tổ chức xã hội ..................... 84
3.2.3.3 Phân loại tổ chức xã hội .................................................... 84
3.2.4 Trật tự xã hội .................................................................................. 84
3.2.4.1 Khái niệm ........................................................................... 84
3.2.4.2 Vai trò của trật tự xã hội trong sự phát triển của
xã hội .............................................................................................. 85
3.2.5 Thiết chế xã hội (định chế xã hội) .................................................. 85
3.2.5.1 Khái niệm thiết chế xã hội .................................................. 85
3.2.5.2 Các đặc trưng của thiết chế xã hội .................................... 86
3.2.5.3 Quá trình thiết chế hóa ....................................................... 87
3.2.5.4 Chức năng của thiết chế xã hội .......................................... 88
10
3.2.5.5 Các loại thiết chế xã hội ..................................................... 89
3.2.6 Di động xã hội, lệch lạc xã hội và kiểm soát xã hội ....................... 89
3.2.6.1 Di động xã hội (tính cơ động xã hội) ................................. 89
3.2.6.2 Lệch lạc xã hội (lệch chuẩn xã hội) ................................... 90
3.2.6.3 Kiểm soát xã hội ................................................................. 92
Câu hỏi hướng dẫn ôn tập chương 3 ........................................................ 94
Danh mục tài liệu tham khảo và trích dẫn ............................................... 94
Chương 4: CÁ NHÂN VÀ XÃ HỘI HÓA CÁ NHÂN ..................... 97
4.1 CÁ NHÂN ......................................................................................... 97
4.1.1 Khái niệm cá nhân ....................................................................... 97
4.1.2 Đặc điểm của cá nhân theo quan điểm của K.Marx và
Engels ...................................................................................................... 97
4.2 XÃ HỘI HÓA CÁ NHÂN ................................................................. 97
4.2.1 Một số quan niệm về “con người xã hội” ....................................... 97
4.2.2 Khái niệm xã hội hóa ................................................................... 100
4.2.3 Quá trình xã hội hóa và các dạng thức xã hội hóa ....................... 101
4.2.4 Những yếu tố tác động đến xã hội hóa ......................................... 103
4.2.5 Mục đích của xã hội hóa cá nhân .................................................. 105
4.3 VỊ THẾ XÃ HỘI (ĐỊA VỊ XÃ HỘI – SOCIAL STATUS) ............ 105
4.3.1 Khái niệm vị thế xã hội ................................................................. 105
4.3.2 Đặc điểm của vị thế xã hội ........................................................... 107
4.3.3 Nguồn gốc và các yếu tố tạo thành vị thế xã hội .......................... 107
4.3.4 Các loại vị thế xã hội .................................................................... 108
4.3.5 Cơ chế sắp đặt vị thế xã hội .......................................................... 109
4.4 VAI TRÒ XÃ HỘI (SOCIAL ROLE) ............................................. 110
4.4.1 Khái niệm vai trò xã hội ............................................................... 110
4.4.2 Những vấn đề cần lưu ý khi nghiên cứu vai trò xã hội ................. 111
4.4.3 Các loại vai trò xã hội ................................................................... 112
11
4.5 SO SÁNH VỊ THẾ VÀ VAI TRÒ .................................................. 113
4.5.1 Sự giống và khác nhau trong mối quan hệ giữa vị thế và
vai trò ..................................................................................................... 113
4.5.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến vị thế và vai trò xã hội ....................... 114
Câu hỏi hướng dẫn ôn tập chương 4 ...................................................... 115
Danh mục tài liệu tham khảo và trích dẫn ............................................. 115
Chương 5: BẤT BÌNH ĐẲNG XÃ HỘI VÀ PHÂN TẦNG
XÃ HỘI ........................................................................... 117
5.1 BẤT BÌNH ĐẲNG XÃ HỘI ........................................................... 117
5.1.1 Khái niệm bất bình đẳng ............................................................... 117
5.1.2 Bất bình đẳng xã hội gồm hai loại ................................................ 118
5.1.3 Cơ sở tạo nên sự bất bình đẳng ..................................................... 118
5.2 PHÂN TẦNG XÃ HỘI ................................................................... 119
5.2.1 Khái niệm phân tầng xã hội .......................................................... 119
5.2.2 Quan niệm của một số nhà xã hội học về phân tầng xã hội .......... 121
5.2.3 Đặc tính chung của phân tầng xã hội ............................................ 121
5.2.4 Nguyên nhân của hiện tượng phân tầng ....................................... 122
5.2.5 Các loại phân tầng ........................................................................ 122
Câu hỏi hướng dẫn ôn tập chương 5 ...................................................... 127
Danh mục tài liệu tham khảo và trích dẫn ............................................. 128
Chương 6: MỘT SỐ CHUYÊN NGÀNH XÃ HỘI HỌC .............. 129
6.1 XÃ HỘI HỌC VỀ DƯ LUẬN XÃ HỘI VÀ THÔNG TIN
ĐẠI CHÚNG ......................................................................................... 129
6.1.1 Xã hội học về dư luận xã hội ........................................................ 129
6.1.1.1 Khái niệm dư luận xã hội, xã hội học về dư luận xã
hội ................................................................................................. 129
6.1.1.2 Quá trình hình thành dư luận xã hội ................................ 130
6.1.1.3 Những yếu tố tác động đến dư luận xã hội....................... 130
6.1.1.4 Chức năng của dư luận xã hội ......................................... 131
6.1.1.5 Ý nghĩa của việc nghiên cứu dư luận xã hội .................... 131
12
6.1.2 Thông tin đại chúng ...................................................................... 139
6.1.2.1 Quá trình hình thành và phát triển của thông tin
đại chúng ...................................................................................... 139
6.1.2.2 Đặc điểm của thông tin đại chúng và phương tiện
thông tin đại chúng ....................................................................... 139
6.1.3 Tổ chức nghiên cứu dư luận xã hội và thông tin đại chúng .......... 139
6.1.4 Nghiên cứu dư luận xã hội bằng phương pháp nghiên cứu
xã hội học ............................................................................................... 140
6.1.5 Một số vấn đề về dư luận xã hội ở Việt Nam ............................... 141
6.2 XÃ HỘI HỌC ĐÔ THỊ.................................................................... 141
6.2.1 Khái niệm đô thị và xã hội học đô thị ........................................... 141
6.2.2 Phân loại đô thị ............................................................................. 142
6.2.3 Đặc trưng của đô thị ..................................................................... 142
6.2.4 Vai trò và chức năng của đô thị .................................................... 142
6.2.5 Sơ lược sự hình thành và phát triển đô thị .................................... 142
6.2.6 Đặc điểm của đô thị ...................................................................... 142
6.2.7 Lối sống đô thị và các căn bệnh đô thị ......................................... 143
6.2.7.1 Đặc điểm của lối sống đô thị ............................................ 143
6.2.7.2 Các căn bệnh của đô thị - biện pháp khắc phục .............. 143
6.2.8 Đô thị hóa .................................................................................... 143
6.2.8.1 Các chỉ báo của đô thị hóa............................................... 143
6.2.8.2 Các khuynh hướng của đô thị hóa .................................... 143
6.2.8.3 Đô thị ở Việt Nam ............................................................. 144
6.3 XÃ HỘI HỌC NÔNG THÔN ......................................................... 144
6.3.1 Khái niệm nông thôn và xã hội học nông thôn ............................. 144
6.3.2 Lịch sử hình thành và phát triển nông thôn ................................. 145
6.3.3 Đặc điểm của nông thôn ............................................................... 146
6.3.4 Xã hội nông thôn Việt Nam .......................................................... 147
6.3.5 Đặc điểm của làng xã Việt Nam trước thời kỳ đổi mới ................ 150
13
6.4 XÃ HỘI HỌC GIA ĐÌNH ............................................................... 152
6.4.1 Khái niệm gia đình và xã hội học gia đình ................................... 152
6.4.2 Kết cấu gia đình ............................................................................ 153
6.4.3 Các kiểu gia đình .......................................................................... 153
6.4.4 Chức năng của gia đình ................................................................ 153
6.4.5 Gia đình trong xã hội công nghiệp hóa - đô thị hóa ..................... 153
6.4.6 Kết hôn - ly hôn và điều kiện sống của gia đình .......................... 154
6.4.6.1 Kết hôn và ly hôn .............................................................. 154
6.4.6.2 Những nhân tố ảnh hưởng đến độ bền vững của
hạnh phúc gia đình ....................................................................... 154
Câu hỏi hướng dẫn ôn tập chương 6 ...................................................... 154
Danh mục tài liệu tham khảo và trích dẫn ............................................. 155
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................... 157